Μεταρρύθμιση των Εμπιστευμάτων, Νόμιμη Μοίρα και Προστασία της Κυπριακής Οικογένειας
Η Κύπρος εξετάζει σημαντική μεταρρύθμιση του πλαισίου των ρητών εμπιστευμάτων. Η Πρόταση Νόμου 23.02.067.014-2026 επιδιώκει τον εκσυγχρονισμό του σχετικού νομοθετικού καθεστώτος. Παραμένει πρόταση νόμου και δεν έχει ακόμη τεθεί σε ισχύ.
Υποστηρίζω τον εκσυγχρονισμό του κυπριακού δικαίου των εμπιστευμάτων. Η Κύπρος πρέπει να παραμένει μια σύγχρονη και αξιόπιστη δικαιοδοσία για νόμιμο estate planning, οικογενειακή περιουσία και διασυνοριακό private-client work.
Ο εκσυγχρονισμός όμως δεν πρέπει να έχει ως αποτέλεσμα την αποδυνάμωση της προστατευτικής φιλοσοφίας του κυπριακού κληρονομικού δικαίου.
Το ουσιαστικό ερώτημα: εμπιστεύματα και προστασία της οικογένειας
Η προτεινόμενη μεταρρύθμιση αντιμετωπίζει ρητά τα εμπιστεύματα που δημιουργούνται με διαθήκη και το διαθέσιμο μέρος της κληρονομιάς. Το δυσκολότερο ζήτημα αφορά περιουσία που μεταφέρεται πραγματικά σε εμπίστευμα εν ζωή.
Το ερώτημα δημόσιας πολιτικής είναι το εξής: θα πρέπει ένας εμπιστευματοπάροχος να μπορεί μέσω lifetime trust να επιτύχει ουσιαστικά το ίδιο οικονομικό αποτέλεσμα που το κυπριακό κληρονομικό δίκαιο δεν θα του επέτρεπε να επιτύχει με διαθήκη;
Η νόμιμη μοίρα είναι κάτι περισσότερο από ένας μαθηματικός υπολογισμός
Οι κανόνες της νόμιμης μοίρας δεν αποτελούν απλώς περιορισμό της ελευθερίας του διαθέτη. Αντικατοπτρίζουν μια ουσιαστική επιλογή δημόσιας πολιτικής: ότι, μέσα σε καθορισμένα όρια, τα στενά μέλη της οικογένειας πρέπει να προστατεύονται από τον πλήρη αποκλεισμό.
Στην Κύπρο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή η οικογενειακή περιουσία συχνά συγκεντρώνεται στην οικογενειακή κατοικία, σε ακίνητα, σε γη, σε οικογενειακές εταιρείες και σε μετοχές εταιρειών που κατέχουν ακίνητα.
Το άρθρο 51 του Κεφ. 195 και οι παροχές εν ζωή
Το άρθρο 51 του περί Διαθηκών και Διαδοχής Νόμου, Κεφ. 195, δείχνει ότι το κυπριακό κληρονομικό δίκαιο δεν αντιμετωπίζει πάντοτε την παροχή εν ζωή και την κληρονομική διαδοχή ως δύο εντελώς ξεχωριστούς κόσμους.
Ορισμένες παροχές που έλαβε τέκνο ή άλλος κατιών εν ζωή μπορούν να ληφθούν υπόψη κατά τον υπολογισμό της μερίδας του στην κληρονομιά.
Δεν πρόκειται για αυτόματο clawback. Η προηγούμενη μεταβίβαση δεν ακυρώνεται απλώς. Η αρχή όμως είναι σημαντική, επειδή αναγνωρίζει ότι μια έγκυρη lifetime disposition μπορεί να εξακολουθεί να έχει κληρονομικές συνέπειες.
Η αρχή πίσω από τον κανόνα
Στην Κυριακίδης κ.ά. ν. Δικηγοροπούλου κ.ά. (2012) 1 ΑΑΔ 1164, το Ανώτατο Δικαστήριο εξέτασε το άρθρο 51 σε σχέση με την αρχή της ισότητας του κληρονομικού δικαιώματος.
Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη στη σημερινή συζήτηση για το πώς πρέπει ένα σύγχρονο trust regime να αλληλεπιδρά με το κληρονομικό δίκαιο.
Η διατήρηση ελέγχου από τον settlor πρέπει να έχει σημασία
Ιδιαίτερα δύσκολη είναι η περίπτωση όπου ο settlor μεταφέρει ουσιαστικό μέρος της οικογενειακής περιουσίας σε trust αλλά διατηρεί εκτεταμένες reserved powers, πρακτικό έλεγχο ή σημαντική επιρροή στη δομή.
Από άποψη δημόσιας πολιτικής, αυτή η περίπτωση δεν είναι κατ' ανάγκη ίδια με μια απλή και οριστική δωρεά που έγινε πολλά χρόνια προηγουμένως.
Η ανάλυση δεν πρέπει να περιορίζεται στο αν ο νομικός τίτλος έχει μεταφερθεί. Πρέπει επίσης να εξετάζεται αν υπήρξε πραγματική αποξένωση της περιουσίας, ο βαθμός ελέγχου που διατηρήθηκε, ο χρόνος δημιουργίας του trust και ο πραγματικός σκοπός της δομής.
Δεν χρειάζεται ένα αδιάκριτο clawback
Δεν εισηγούμαι ότι κάθε lifetime trust πρέπει να μπορεί να ακυρωθεί. Ένας γενικός μηχανισμός clawback θα μπορούσε να δημιουργήσει σοβαρή αβεβαιότητα και να υπονομεύσει θεμιτό οικογενειακό και περιουσιακό σχεδιασμό.
Ο νομοθέτης όμως μπορεί συνειδητά να εξετάσει αναλογικές ασφαλιστικές δικλείδες για περιορισμένες περιπτώσεις, όπως λογιστικό συνυπολογισμό ορισμένων παροχών, περιορισμένο look-back period, δικαστικό έλεγχο σε περιπτώσεις κατάχρησης ή κανόνες που συνδέονται με ουσιαστικά retained powers ή με τη χρονική εγγύτητα προς τον θάνατο.
Η προστασία των πιστωτών είναι διαφορετικό ζήτημα
Η οικογενειακή προστασία στο κληρονομικό δίκαιο δεν πρέπει να συγχέεται με την προστασία πιστωτών. Insolvency, fraudulent dispositions, mortgage enforcement και creditor remedies εξυπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς.
Ένα trust μπορεί να μην δημιουργεί πρόβλημα από πλευράς πιστωτών αλλά να εγείρει ζήτημα κληρονομικής πολιτικής. Το αντίστροφο μπορεί επίσης να συμβεί.
Η θέση μου
Κατανοώ τι επιχειρεί να εκσυγχρονίσει η μεταρρύθμιση. Όμως η προστασία της οικογένειας είναι μια ασφαλιστική δικλείδα που πιστεύω ότι η Κύπρος δεν πρέπει να χάσει.
Δεν χρειάζεται να επιλέξουμε μεταξύ σύγχρονου δικαίου εμπιστευμάτων και ουσιαστικής προστασίας της οικογένειας. Τα δύο μπορούν και πρέπει να συνυπάρχουν.
Η ισορροπία αυτή πρέπει να επιλεγεί συνειδητά και ρητά στη νομοθετική διαδικασία. Δεν πρέπει να προκύψει τυχαία μέσα από νομοθετική σιωπή.
Ο εκσυγχρονισμός πρέπει να ενισχύσει το κυπριακό δίκαιο. Δεν πρέπει άθελά του να αποδυναμώσει μια αρχή που ιστορικά προστατεύει την κυπριακή οικογένεια.
Το παρόν αποτελεί γενικό νομικό σχολιασμό και όχι νομική συμβουλή. Η πρόταση νόμου παραμένει υπό εξέταση και το τελικό κείμενο, εάν ψηφιστεί, μπορεί να διαφοροποιηθεί.
